Afisha.uz
O‘zbekistonliklar 2025-yilda eng ko‘p qaysi kitoblarni o‘qidi?
O‘zbekistonda bir nechta yirik kitob do‘konlari bor. Biz esa ulardan bir nechtasini tanlab olib, ularning yil davomida eng ko‘p sotilgan kitoblarini ko‘rib chiqdik.
Endi o‘tgan yilni sarhisob qilish ham mumkin
2025-yil juda qiziqarli o‘tdi. Yanvar boshlandi-yu, orada nimadirlar bo‘ldi va bam – 31-dekabr – yil tugadi. Endi o‘tgan yilni sarhisob qilish ham mumkin. Ko‘p yakunlarni o‘qidik, endi navbat kitobxonlik trendlariga. Xo‘sh, o‘tgan 2025-yilda kitobxonlar “o‘zini qanday tutdi”, qanday kitoblarni ko‘proq sotib oldi va bu 2024-yilgidan qanday farq qiladi – ayrim kitob do‘konlari va kutubxonalar statistikasi Afisha materialida.
Qanday hisobladik?
Har yil yakunida turli kitob do‘konlari o‘zining yil bestsellerlarini e’lon qiladi. O‘zbekistonda bir nechta yirik kitob do‘konlari bor. Biz esa ulardan bir nechtasini tanlab olib, ularning yil davomida eng ko‘p sotilgan kitoblarini ko‘rib chiqdik. Bunda “Asaxiy Books” va “Book.uz” kitob do‘konlari, “Mutolaa” ilovasi va Respublika bolalar kutubxonasi statistikalari inobatga olindi.
Spoyler:
yakunda aynan ma’lum
kitob nomi chiqmaydi
yakunda aynan ma’lum
kitob nomi chiqmaydi
Odatda “Eng ko‘p o‘qilgan kitoblar” deganda bitta umumiy ro‘yxat kutamiz, ammo buni shakllantirishning deyarli iloji yo‘q. Kitobxon bitta emas, ular juda ko‘p va ularning didi ham turfa. Shundan kelib chiqib, natijalar turli bo‘lishi tayin. Shuningdek, biz statistikasini olgan manbalarda ham kitoblar turlicha, ularning yo‘nalishlari bir-biridan farq qiladi, ammo umumiy xulosa olish mumkin, nazarimda.
Shaxsiy rivojlanishni istayotgan yoshlar
Asaxiy Books
“Asaxiy Books” o‘zining an’anaviy yillik bestsellerlarini e’lon qildi. To‘g‘ri, Asaxiy nafaqat o‘zining, balki boshqa kitoblarini ham sotadi, lekin statistikani faqatgina o‘zi tarjima qilib, nashr qilgan kitoblari orasida tuzadi. Ular tarjima qilayotgan kitoblar ko‘proq shaxsiy rivojlanishga qaratilganini hisobga olib, auditoriya ham shunga monand bo‘lishi tayin.
Mutlaq lider – “Atom odatlar”
2025-yilda Asaxiy’ning sotuvlar bo‘yicha yaqqol lideri Jeyms Klirning “Atom odatlar” kitobi bo‘ldi. O‘zida yaxshi va yomon odatlar kuchi, muvaffaqiyat sabablari, odatlar va muvaffaqiyatning o‘zaro bog‘liqligi haqida empirik va nazariy ta’limotlarni aks ettirgan kitob 2024-yilda ham bestseller bo‘lgan. Aftidan, yanada ko‘proq odam o‘zida yaxshi odatlarni shakllantirib, muvaffaqiyatga erishishni istamoqda.
Anomaliya
Sotuv bo‘yicha 2-o‘rinni band etgan kitob Erve Le Tellyening “Anomaliya”si bo‘ldi.
Shaxsiy rivojlanish haqidagi kitobdan keyin detektiv va psixologik drama elementlarini birlashtirgan fantastik romanni ko‘rish biroz g‘alati, ammo uning o‘zbek tiliga endi o‘girilgani va “New York Times” bestselleri bo‘lganini hisobga olsak, u ham haqli tarzda bu joyni band etgan, deyish mumkin.
| “Molxona” – kuchli uchlikda Kuchli uchlikni “Molxona” yakunlab bergan. “Asaxiy”ning eng birinchi kitoblaridan biri bo‘lgan kitob yillar davomida eng yaxshilaridan bo‘lib kelmoqda. Jorj Oruellning utopik asari o‘zbek kitobxonlari orasida haligacha mashhur. |
2025-yil davomida “Asaxiy” do‘konining eng ko‘p sotilgan 10 ta kitobi va shu bilan birga 2024-yil bilan solishtirma ko‘rsatkichlarini quyidagi jadvalda ko‘rishingiz mumkin.
Ushbu reyting Asaxiy tomonidan to‘liq sotuv raqamlari asosida tuzilgan va o‘tgan 12 oy davomida do’kon orqali (onlayn va oflayn) O‘zbekiston bo‘ylab eng ko‘p sotilgan kitoblar kiritilgan.
No. | 2024-yil bestsellerlari | 2025-yil bestsellerlari |
1 | “Atom odatlar” | “Atom odatlar” |
2 | “Molxona” | “Anomaliya” |
3 | “Rejali ayol” | “Molxona” |
4 | “Qo‘rqma” | “Qo‘rqma” |
5 | “1984” | “1984” |
6 | “Samaradorlikning 21 yo‘li” | “Samaradorlikning 21 yo‘li” |
7 | “Diqqat: Chalg‘ituvchi dunyoda muvaffaqiyat sirlari” | “Yalang‘och iqtisodiyot” |
8 | “Mamlakatlar tanazzuli sabablari” | “Mamlakatlar tanazzuli sabablari” |
9 | “Beparvolikning nozik san’ati” | “Yashamoq” |
10 | “SOS! Savol ortidagi savol” | “Zukkolar va landavurlar” |
Ushbu reyting Asaxiy tomonidan to‘liq sotuv raqamlari asosida tuzilgan va o‘tgan 12 oy davomida do’kon orqali (onlayn va oflayn) O‘zbekiston bo‘ylab eng ko‘p sotilgan kitoblar kiritilgan.
ommaviy (va ko‘proq oilaviy) kitobxon
Book.uz
Ushbu mashhur kitob do‘koni o‘zining yillik statistikasini oshkor qilmagan, ammo ular har oy bestsellerlarini e’lon qilib borgan. Biz yanvar-dekabr oylarida e’lon qilingan oylik statistikani birlashtirib, umumiy statistika hosil qildik. Bunda 1-o‘rinni egallagan kitobga 10 ball, 2-o‘ringa 9 ball, 3-o‘ringa 8 ball... shu tariqa 10-o‘ringa 1 ballgacha davom etdi. Bu usul yillik trendni ko‘rishga yordam beradi.
So‘zsiz yetakchi
“Jazosiz tarbiya”
Book.uz kitob do‘konidan Adam Guneshning “Jazosiz tarbiya” kitobi so‘zsiz yetakchi bo‘lgan (89 ball). Yil davomida u deyarli TOP-3 dan tushmagan. Turkiyalik pedagogning kitobi bola tarbiyasi, unga qanday muomalada bo‘lish kerakligi haqida ilm beruvchi kitob ko‘proq yosh onalar tomonidan sotib olinganini taxmin qilish qiyin emas. “Jazo — qadrsizlik asosiga qurilgan tarbiya usulidir”, deyiladi kitob izohida.
Foto: Kun.uz
Yil davomida eng barqaror sotilgan ikkinchi kitob ham bolalar tarbiyasi, onalarga oid – “Baqirmaydigan onalar” (50 ball). Yana bir turkiyalik ijodkor Hadicha Kubro Tongar qalamiga mansub mazkur kitob bolaga to‘g‘ri munosabat qilish, farzand tarbiyasida to‘g‘ri yo‘lni tanlash, uning shaxsini qadrlash va uni voyaga yetkazishda qo‘l keluvchi ko‘nikmalarni o‘rgatadi. Bu qo‘llanma nafaqat farzand o‘stirayotgan onalar, balki turmush ostonasidagi qizlarga ham qo‘l kelishi aytiladi.
“Qo‘zichoqlar sukunati”
Uchinchi o‘rinni xalqaro bestseller (44 ball) egallagan. Oilaviy munosabatlar, farzandlar tarbiyasi haqidagi ikki kitobdan so‘ng o‘tkir syujetli detektiv asarni uchratish biroz g‘alati, ammo bu do‘konning auditoriyasi haqida tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Zamonaviy psixologik triller kitobni ancha bir muncha tajribaga ega kitobxon sotib olishiga shubha yo‘q.
Uchinchi o‘rinni xalqaro bestseller (44 ball) egallagan. Oilaviy munosabatlar, farzandlar tarbiyasi haqidagi ikki kitobdan so‘ng o‘tkir syujetli detektiv asarni uchratish biroz g‘alati, ammo bu do‘konning auditoriyasi haqida tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Zamonaviy psixologik triller kitobni ancha bir muncha tajribaga ega kitobxon sotib olishiga shubha yo‘q.
Xuddi yuqoridagidek metodda 2024-yilgi bestsellerlar ro‘yxatini (TOP-10) ham shakllantirdik va o‘tgan yilgi bilan solishtirma jadval tayyorladik.
No. | 2024-yil bestsellerlari | 2025-yil bestsellerlari |
1 | “Baqirmaydigan onalar” (43 ball) | “Jazosiz tarbiya” (89 ball) |
2 | “Ichindagi ichindadur” (37) | “Baqirmaydigan onalar” (50) |
3 | “Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi va yangi dunyo tartibi” (34) | “Qo‘zichoqlar sukunati” (44) |
4 | “Lolazor” (26) | “Xatolaring bilan sevaman” (42) |
5 | “Atrof to‘la ahmoqlar” (22) | “Jinoyat va jazo” (32) |
6 | “Turkiston: Rossiya va Xitoy oralig‘ida” (21) | “Atrof to‘la ahmoqlar” (27) |
7 | “O‘tkan kunlar” (20) | “Qarzga olingan umr” (26) |
8 | “So‘nggi to‘fon. O‘gay ona” (20) | “Lissabondagi tun” (24) |
9 | “Do‘st orttirish va odamlarga ta’sir o‘tkazish” (18) | “Evrilish” (22) |
10 | Qalbingni isloh qil” (17) | “Norveg o‘rmoni” (21) |
Foto: Afisha.uz
2025-yilda Book.uz kitobxonlari uchun farzand tarbiyasi va oilaviy munosabatlar muhim mavzu bo‘lib qoldi.
Oylik tahlillarni ko‘rib chiqar ekanmiz, qiziq tendensiyaga guvoh bo‘lish mumkin – o‘quvchilarning tanlovi mavsumga qarab o‘zgarib turadi: masalan, qishda kitobxonlar og‘ir va jiddiy asarlar o‘qishni yaxshi ko‘radi, buni 2025-yilgi yanvar, fevral va dekabr savdolaridan ko‘rish mumkin. Xususan, yilning dastlabki oylarida Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo” ijtimoiy-psixologik romani savdolarda yetakchilik qilgan. Yil oxiriga kelib (dekabrda) esa O‘lmas Umarbekovning “Odam bo‘lish qiyin” romani xaridorgir bo‘lgan.
Bahorga chiqib esa kitobxon biroz “romantiklashadi”: martdan boshlab Senai Demirjining oilaviy munosabatlar haqidagi “Xatolaring bilan sevaman” kitobi savdosi oshadi.
Oylik tahlillarni ko‘rib chiqar ekanmiz, qiziq tendensiyaga guvoh bo‘lish mumkin – o‘quvchilarning tanlovi mavsumga qarab o‘zgarib turadi: masalan, qishda kitobxonlar og‘ir va jiddiy asarlar o‘qishni yaxshi ko‘radi, buni 2025-yilgi yanvar, fevral va dekabr savdolaridan ko‘rish mumkin. Xususan, yilning dastlabki oylarida Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo” ijtimoiy-psixologik romani savdolarda yetakchilik qilgan. Yil oxiriga kelib (dekabrda) esa O‘lmas Umarbekovning “Odam bo‘lish qiyin” romani xaridorgir bo‘lgan.
Bahorga chiqib esa kitobxon biroz “romantiklashadi”: martdan boshlab Senai Demirjining oilaviy munosabatlar haqidagi “Xatolaring bilan sevaman” kitobi savdosi oshadi.
Mutolaa
o‘zbek adabiyoti shinavandalari
“Mutolaa” onlayn mutolaa uchun eng qulay ilovalardan biri sanaladi. Unda o‘zbek tilidagi eng sara elektron va audiokitoblar jamlangan. Ilovadan umumiy 3,5 milliondan ortiq kishi foydalanadi, kuniga esa 50 mingdan ortiq faol foydalanuvchi bor. “Mutolaa” yillik hisobotni e’lon qildi. Ta’kidlanishicha, ilovada kitobxonlar tomonidan 10 milliondan ortiq kitoblar o‘qilgan.
TOP 3
Statistikaga ko’ra, ilovada eng ko’p o’qilganlar ro’yxatida Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning “Qur’oni karim ma’nolari tarjimasi” kitobi yaqqol peshqadam bo’lgan. “Mutolaa” foydalanuvchilar o’tgan yil davomida O’tkir Hoshimovning asarlarini ham sevib o’qigan – kuchli uchlikka adibning “Dunyoning ishlari” va “Ikki eshik orasi” kitoblari kirgan (ikkinchi va uchinchi o’rin).
Quyidagi jadvalda TOP-10 bilan tanishishingiz mumkin
No. | 2025-yilda eng koʻp oʻqilgan kitoblar | Muallif |
1 | “Qur’oni karim ma’nolari tarjimasi” | Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf |
2 | “Dunyoning ishlari” | O’tkir Hoshimov |
3 | “Ikki eshik orasi” | O’tkir Hoshimov |
4 | “Jinoyat va jazo” | Fyodor Dostoyevskiy |
5 | “Oʻtkan kunlar” | Abdulla Qodiriy |
6 | “Uygʻonish: Abu Ali ibn Sino” | Abdulqodir Zohidiy |
7 | “Dahshat” | Abdulla Qahhor |
8 | “Alkimyogar” | Paulo Koelo |
9 | “Jinlar bazmi” | Abdulla Qodiriy |
10 | “Tushda kechgan umrlar” | O’tkir Hoshimov |
O‘zbek adabiyoti shinavandalari
Bu o‘nlikdan xulosa qilish mumkinki, Mutolaa auditoriyasi asosan o‘zbek adabiyotini xush ko‘radi. O‘tkir Hoshimov keng ommaning sevimli yozuvchisi ekanini sezish qiyin emas – TOP-10 da birdaniga uchta kitob. Ammo kitobxonlar klassikani – Abdulla Qodiriyni ham unutmagan – uning asarlari ham eng ko‘p o‘qilganlar qatorida. O‘ntalikning teng yarmi shu ikki yozuvchiga tegishli, faqatgina 2 xorijlik yozuvchining asari topga kirgan, ularning biri esa ancha og‘ir kitob.
Respublika bolalar kutubxonasi
Progressiv ota-onalar va pragmatik farzandlar
Biz yana bir manba sifatida Respublika bolalar kutubxonasini oldik. 2023-yilda rekonstruksiya qilingan kutubxona hozirda nafaqat kutubxona, balki ko’plab mashg’ulotlar makoni bo’lib, bolalarning sevimli maskaniga aylandi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, kutubxona javonlarida o'n minglab kitob bor. Ular, asosan, rus va ingliz tillarida. Ularni o‘sha yerning o‘zida mutolaa qilish yoki ijaraga olish mumkin.
Ma’lumotlarga ko‘ra, kutubxona javonlarida o'n minglab kitob bor. Ular, asosan, rus va ingliz tillarida. Ularni o‘sha yerning o‘zida mutolaa qilish yoki ijaraga olish mumkin.
Biz kutubxona ma’muriyati bilan bog‘lanib, 2025-yilda eng ko‘p ijaraga olingan ro‘yxatini so‘radik. Demak, 2025-yilda TOP-10 quyidagicha bo‘lgan.
No. | 2025-yilda eng koʻp ijaraga olingan kitoblar | Muallif |
1 | “Сказки про добрые дела” (63 ijara) | Yelena Ulyeva |
2 | “Детский этикет в сказках” (52) | Yelana Ulyeva |
3 | “Волшебная книга динозавров” (52) | Arkadiy Gaydar |
4 | “Секреты пищеварения, или Куда пропал аппетит?” (47) | Yelena Ulyeva |
5 | “Преступление и наказание” (40) | Fyodor Dostoyevskiy |
6 | “Шмяк и пингвины” (40) | Rob Skotton |
7 | “Деньги и бизнес для детей” (39) | Dmitriy Basan |
8 | “Полезные сказки. Простые правила” (39) | Yelena Ulyeva |
9 | Всё, что нужно знать о финансах (38) | Ensiklopediya |
10 | “Почемучка о деньгах” (38) | Yelena Ulyeva |
Foto: Afisha.uz
Ko‘rib turganingizdek, o‘nlikning naq yarmini (5 ta kitob) bitta muallif — rossiyalik bolalar yozuvchisi Yelena Ulyeva egallagan. U o‘zbekistonlik bolalarning ham sevimli yozuvchisiga aylanib ulgurgan.
Bu kutubxonadan ota-onalar farzandlariga hikoya o‘qib berish uchun emas, balki ularda ayrim qobiliyatlar va bilimlarini shakllantirish/rivojlantirish uchun foydalanmoqda. Kutubxonada “edutainment” yo‘nalishi mutlaq hukmron. Ular ancha pragmatik qarashlarga ega bo’lib o’sishi aniq.
Yana shuni anglash mumkinki, zamonaviy, rang-barang, ensiklopedik va "foydali" bolalar adabiyoti bozorida rus tilidagi nashrlar sifati va xilma-xilligi o‘zbek tilidagisiga qaraganda ustunroq.
Bu kutubxonadan ota-onalar farzandlariga hikoya o‘qib berish uchun emas, balki ularda ayrim qobiliyatlar va bilimlarini shakllantirish/rivojlantirish uchun foydalanmoqda. Kutubxonada “edutainment” yo‘nalishi mutlaq hukmron. Ular ancha pragmatik qarashlarga ega bo’lib o’sishi aniq.
Yana shuni anglash mumkinki, zamonaviy, rang-barang, ensiklopedik va "foydali" bolalar adabiyoti bozorida rus tilidagi nashrlar sifati va xilma-xilligi o‘zbek tilidagisiga qaraganda ustunroq.
Ayrim xulosalar
Yuqoridagi nomlar va raqamlardan ko‘rish mumkinki, bozorda yagona oqim yo‘q – biz misol qilib olgan manbalarda ham kitobxonlar turlicha. Va albatta, bu kitobxonlar auditoriyasi ularning kitoblaridan kelib chiqib shakllanganini ham unutmaslik kerak. Har bir kitob o‘z auditoriyasini topishiga yana bir bor ishonch hosil qilish mumkin.
Yuqoridagi do‘konlar, kutubxonalarda (onlayn, oflayn) deyarli kesishadigan nuqtalar yo‘q. Ammo ularni birgina birlashtiruvchi nuqta bor – Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo” romani. O‘zbek kitobxonining sevimli asari – yosh-u qari, onlayn foydalanuvchi-yu, qog‘oz kitobsevarlar – barcha ushbu asarni o‘qiydi. Janrlar va qiziqishlar qanchalik xilma-xil bo‘lmasin, o‘zbek kitobxoni inson ruhiyatining eng chuqur qatlamlarini tahlil qiluvchi o‘lmas klassikani hamon qadrlaydi.
Albatta, bu statistika va unda keltirilgan gaplar mutlaq haqiqatga da’vo qilolmaydi. Ammo ayrim birlamchi xulosalarni olish mumkindek. Shunday bo‘lsa ham, yakuniy xulosalar uchun ko‘proq va chuqurroq tadqiqot o‘tkazish zarur.
Muallif
Mirjalol Qosimov
Afisha.uz muharriri