Parashyutdan sakrashga qanday jur’at topish mumkin? SKYDIVE CENTER tajribasi

Markaz Sirdaryo viloyatida joylashgan bo‘lib, O‘zbekistondagi kichik aviatsiya vakili — Ochiq Avia kompaniyasi ko‘magida parashyut sportini rivojlantirib kelmoqda. O‘zbekiston Parashyut sporti federatsiyasi bilan hamkorlikda bu yerda havaskorlar va pefsional sportchilar uchun parvozlar tashkil etilmoqda. Bugunga kelib ushbu aerodrom nafaqat mahalliy, balki xorijlik parashyutchilarni ham jamlaydigan xalqaro uchrashuv maskaniga aylanib bormoqda.

Odatda parashyutdan birinchi sakrash samolyotga chiqishdan ancha oldin boshlanadi. Avval inson uzoq vaqt boshqalarning sakrashlari aks etgan videolarni tomosha qiladi, samolyotning ochiq eshigi oldida qanday turishini tasavvur qiladi va shu ilk qadamni tashlay olarmikanman, deb o‘ylaydi. Keyin baribir aerodromga keladi — va mavhum qo‘rquv aniq qo‘rquvga aylanadi.

SKYDIVE CENTER vakillarining ta’kidlashicha, yangi boshlovchilarning ko‘pchiligi birinchi sakrashni aslida bo‘ladigan jarayondan ancha vahimali deb o‘ylashadi. Biroq ba’zan inson to‘g‘ridan to‘g‘ri aerodromning o‘zida qarorini o‘zgartirib qolishi ham mumkin va bu mutlaqo tabiiy holat.

“Bunday voqealar hatto samolyotga chiqmasdan turib ham sodir bo‘ladi. Masalan, yaqinda bir qiz kelib: ‘Yo‘q, men yolg‘iz sakrashni uddalay olmayman, voz kechaman', dedi. Uni tandemda sakrashga ko‘ndirishga urinib ko‘rdik, ammo u baribir tavakkal qilishni xohlamay, ortiga qaytdi”, — deydi O‘zbekiston Parashyut sporti federatsiyasi raisi hamda SKYDIVE CENTER TASHKENT direktori Aleksey Borshchuk.

Lekin agar ko‘ngilli shaxs yakuniy qarorga kelsa, uning birinchi parvozi samolyot ichidan boshlanmaydi.

Avval — hujjatlar va nazariya

Yangi kelgan mehmonni samimiy kutib olishadi va to‘liq jarayon sxemasini atroflicha tushuntirishadi. Shundan so‘ng kerakli hujjatlar rasmiylashtirilib, bevosita nazariy tayyorgarlikka o‘tiladi.

Instruktor sakrash bosqichlari, parashyutchilarning havodagi harakatlari hamda har bir inson bajarishi shart bo‘lgan amallarni atroflicha tushuntiradi, videolavhalar orqali ko‘rsatib beradi. So‘ngra nazariya amaliyotga ko‘chadi: bo‘lajak parashyutchi maxsus trenajyorlarda barcha zarur elementlarni sinchkovlik bilan mashq qiladi.

Faqatgina yerda barcha asosiy harakatlar pishitib olingach, instruktor tegishli parashyut tizimini tanlash hamda kiyishga ko‘maklashadi. Shundan keyingina butun guruh samolyot maydonchasi sari yo‘l oladi.

Tayyorgarlik uchun ketadigan vaqt inson tanlagan sakrash turiga doir.

Ayni paytda markazda ikki xil yo‘nalish taklif etilmoqda — mustaqil sakrash va tandem usulidagi sakrash.

Birinchi shaklda inson instruktorning bevosita jismoniy yordamisiz, tamomila mustaqil ravishda sakraydi. Bunga tayyorgarlik ko‘rish uchun taxminan besh-olti soat talab etiladi: bu vaqt nazariy bilimlarni o‘zlashtirish va amaliy mashqlarni o‘z ichiga oladi.

Tandem usuli esa mutlaqo boshqacha xarakterga ega. Bunda yangi boshlovchining ortida tajribali instruktor — tandem-master birga birikadi va butun parvoz davomida unga hamrohlik qiladi. Shu sababli samolyotga ko‘tarilishdan oldin qisqa, ya’ni 15 daqiqalik yo‘riqnoma yetarli bo‘ladi.

E’tiborlisi, tandemda sakrashga 12 yoshdan boshlab ruxsat beriladi — ya’ni voyaga yetmaganlar ham tajribali mutaxassis nazorati ostida parvoz qilishlari mumkin.

Kerakli jihozlar qanday saralanadi?

Parashyut tizimi insonning jismoniy ko‘rsatkichlari hamda sakrash turidan kelib chiqqan holda yig‘iladi.

Mustaqil sakrash jarayonida vazni 50 kg dan 120 kg gacha bo‘lgan shaxslar uchun mo‘ljallangan maxsus moslamalardan foydalaniladi. Tandemda esa, agar yo‘lovchining vazni og‘irroq bo‘lsa, u holda yanada kattaroq hajmga ega parashyut tizimlari qo‘llaniladi — masalan, inson vazni 90 kg dan yuqori bo‘lgan holatlarda.

Biroq, ko‘ngilliga sakrash uchun ruxsat berish yoki bermaslik bo‘yicha yakuniy to‘xtamga uning o‘zi emas, balki instruktorlar jamoasi keladi.

Insonning jismoniy hamda ruhiy holati, salomatligi, berilayotgan ko‘rsatmalarni to‘g‘ri anglab yetishi va kutilmagan vaziyatlarga tezkor munosabat bildira olish qobiliyati hal qiluvchi ahamiyatga ega.

“Muayyan darajadagi intellektual salohiyat ham talab etiladi — bu insonning favqulodda holatlarda to‘g‘ri qaror qabul qila olishi uchun juda zarur”, — deya ta’kidlaydi Aleksey Borshchuk.

Shu bois bu yerda “shunchaki keldim, samolyotdan sakradim” degan qarash o‘tmaydi. Hatto gap tandemdagi eng oddiy birinchi sakrash haqida ketganda ham, yangi boshlovchi baribir dastlabki yo‘riqnomani to‘liq o‘tashi shart.

Xavfsizlik uchun kim javobgar?

Parashyut sporti yuqori xavf bilan bog‘liq bo‘lgani bois, tayyorgarlikning asosiy qismi aynan xavfsizlik choralariga qaratiladi.

SKYDIVE CENTER instruktorlar jamoasi ulkan amaliy tajribaga ega bo‘lib, Mudofaa vazirligi tizimida ta’lim olishgan hamda Parashyut sporti federatsiyasida o‘z malakalarini oshirishgan. Har yili mutaxassislar maxsus sinovlardan o‘tishadi, zarur hollarda esa xorijiy davlatlarga malaka oshirish kurslariga yuboriladi.

SKYDIVE CENTER jamoasida ayol instruktorlar ham samarali faoliyat yuritmoqda — ular Svetlana Dogovorova va Tamara Ivanova. Masalan, Tamara 2017-yildan buyon ushbu sport turi bilan shug‘ullanadi va hisobida 28 ta sakrash bor. Svetlana Dogovorova esa sohaga 1999-yildayoq qadam qo‘ygan — bugungi kunda u 891 marotaba osmonga ko‘tarilgan. Svetlana parashyut sporti bo‘yicha O‘zbekiston chempionatlari hamda Kuboklarining ko‘p karra g‘olibi hisoblanadi.

Ularning faoliyati parashyut sporti allaqachon faqat erkaklarga xos mashg‘ulot bo‘lmay qolganini yaqqol isbotlamoqda. Aerodromga ilk bor erkin tushish zavqini tuyish uchun kelayotgan xotin-qizlar soni ham kam emas.

Mustaqil sakrash vaqtida ham yangi boshlovchi osmonda mutlaqo yolg‘iz qolmaydi. Tajribali instruktor u bilan maxsus ratsiya orqali doimiy aloqada bo‘lib, parvoz vaqtida ham kerakli ko‘rsatmalarni berib boradi.

Ayniqsa, yerga qo‘nish bosqichiga o‘ta mas’uliyat bilan yondashiladi.

“Hal qiluvchi lahza — bu qo‘nish jarayoni. Parashyut sportida jarohat olish xavfi yuqori bo‘lib, noxush holatlarning aksariyati aynan yerga tegar chog‘ida yuzaga keladi”, — deydi Borshchuk.

Shu sababli bo‘lajak parashyutchi barcha harakatlarni yerda chuqur o‘zlashtiradi. Bundan tashqari, instruktor ratsiya orqali tushish davomida to‘g‘ri yo‘nalish olishga ko‘maklashib turadi.

Lekin instruktorlar aloqa uzilib qolishi mumkin bo‘lgan kutilmagan ssenariylarni ham nazarda tutishadi. Shu bois yangi boshlovchiga shunchaki buyruqlarni bajarish emas, balki mustaqil ravishda mo‘ljal olib, bexatar qo‘nish ko‘nikmalari singdiriladi.

Samolyotning o‘zi-chi?

Parashyutchilar yerda tayyorgarlik ko‘rayotgan bir paytda, samolyot ekipaji o‘zining mas’uliyatli vazifasiga kirishadi.

Markazda aviatsiya xavfsizligi masalalariga OCHIQ AVIATSIYA bosh direktorining aviatsiya xavfsizligi bo‘yicha maslahatchisi va SP-30 havo kemasi komandiri Timur Baygildin bevosita javob beradi.

Sakrashlar OCHIQ AVIATSIYA flotiga tegishli An-2 samolyotida amalga oshiriladi — bu parashyut sportida sinalgan, ishonchli havo kemasidir.

Har bir parvozdan oldin samolyot to‘liq texnik hamda parvozoldi ko‘rigidan o‘tkaziladi. Muhandis-texnik xodimlar yonilg‘i miqdori, dvigatelning ishlashi va barcha uskunalar sozligini tekshirishadi. Parvoz tarkibi esa havo kemasini tashqaridan va ichkaridan ko‘zdan kechirib, ehtimoliy shikastlanishlar, shinalar holati hamda suyuqliklar sizib chiqmasligini nazorat qiladi.

Parvozoldi tayyorgarlik jarayonlari qat’iy belgilangan texnologik xaritalar asosida olib boriladi.

Agar barcha ko‘rsatkichlar me’yorda bo‘lsa, havo kemasi komandiri samolyotni qabul qilib, tegishli hujjatlarga imzo chekadi. Kichik bir nosozlik aniqlangan taqdirda ham, u batamom bartaraf etilmagunicha parvozga ruxsat berilmaydi.

“Kamchilik aniqlansa, darhol parvozni to‘xtatamiz, vaqtni ko‘chiramiz va ushbu nuqsonni to‘liq bartaraf etishga kirishamiz”, — deb tushuntiradi Timur Baygildin.

Ayniqsa dvigatelga alohida e’tibor qaratiladi — unga texnik xizmat ko‘rsatish ancha vaqt talab qiluvchi, havo kemasini hozirlashning eng mas’uliyatli bosqichidir.

Samolyotdagi qaysi tovushlardan qo‘rqmaslik kerak?

Kichik aviatsiya havo kemasiga birinchi bor o‘tirgan inson uchun har bir narsa erkin va noodatiy tuyulishi mumkin: dvigatelning shovqini, vint aylanishi yoki korpus tebranishi.

Biroq ishlayotgan samolyotga xos bo‘lgan bu kabi tovushlar aslo xavfdan darak bermaydi.

“Samolyotning me’yorda ishlayotganini bildiruvchi o‘ziga xos standart tovush fon bor”, — deydi Baygildin.

Parvozdan oldin ob-havo omili ham jiddiy tahlil qilinadi. Osmonga ko‘tarilishdan bir soat ilgari ekipaj aniq meteorologik ma’lumotlarni qabul qiladi: shamol tezligi, bulut darajasi, ko‘rish masofasi va boshqa ko‘rsatkichlar.

Har bir havo kemasi hamda uchuvchining belgilangan minimum ko‘rsatkichlari mavjud bo‘lib, agar ob-havo sharoiti ushbu talablarga javob bermasa, parvoz sharoit yaxshilangunga qadar qoldiriladi.

Ya’ni, uchish qarori kimningdir shunchaki sakrashni juda ham xohlayotgani sababli qabul qilinmaydi.

Sakrash qaysi balandlikda amalga oshiriladi?

Balandlik darajasi sakrash turiga hamda Parashyut sporti federatsiyasining topshirig‘iga qarab belgilanadi.

Markaz vakillarining ta’kidlashicha, parvoz balandligi 1 200 metrdan 3 000 metrgacha yetishi mumkin. Yangi boshlovchilar, mustaqil sakrovchilar va tandem vakillari uchun alohida-alohida sharoitlar ko‘zda tutilgan.

Eng hayajonli lahza — eshikning ochilishi

Avval umuman parashyutdan sakramagan inson shuurida taxminan bir xil ssenariy gavdalanadi: samolyot kerakli balandlikka ko‘tariladi, eshik ochiladi, u pastga qarab, ulkan xatoga yo‘l qo‘yganini his qiladi.

Amaliyotda ham qo‘rquv haqiqatan juda kuchli bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, bo‘shliqqa qarab birinchi qadamni tashlash kerak bo‘lgan hal qiluvchi soniyalarda.

Biroq Aleksey Borshchukning ta’kidlashicha, aksariyat insonlar bu ruhiy to‘siqni yengib o‘tishadi.

“Odamlar o‘ta vahimaga tushib, eshikdan qadam tashlay olmayman deb o‘ylashadi. Lekin deyarli barchaning qo‘lidan keladi. Albatta, biz ham biroz ruhiy dalda beramiz”, — deydi u.

Instruktorning fikricha, aynan shu lahza yangi boshlovchi tasavvur qilgan xavotirlar amalda mutlaqo boshqacha kechishini ko‘rsatuvchi yorqin misoldir.

Shu bilan birga, hech kim insonni majburan pastga itarmaydi. Agar qo‘rquv ustun g‘olib kelsa, sakrashni rad etish huquqi saqlanib qoladi.

Bu esa voqealar rivojidagi eng muhim jihatdir: birinchi sakrash — albatta bosib o‘tilishi shart bo‘lgan majburiy jasorat imtihoni emas.

Birinchi sakrash qancha turadi va unga qanday yozilish mumkin?

SKYDIVE CENTER’da o‘zini parashyut sportida sinab ko‘rmoqchi bo‘lganlar uchun bir nechta qulay tariflar taklif etiladi.

1 200 metr balandlikdan mustaqil sakrash — 2 200 000 so‘m. Bu narx ichiga “Arbalet-1” parashyut tizimi hamda majburiy ochish mexanizmi kiradi. Ushbu sakrash oldidan o‘tkaziladigan tayyorgarlik taxminan besh-olti soatni tashkil etadi.

Instruktor hamrohligida birinchi marta sakrashni rejalashtirganlar uchun tandemning ikki xil varianti mavjud:

• 2 500 metr — 20−25 soniya erkin tushish zavqi, narxi 4 500 000 so‘m;
• 3 000 metr — 30−35 soniya erkin tushish zavqi, narxi 4 800 000 so‘m.

Ishtirokchilar xohishiga ko‘ra, erkin tushish jarayonini professional videotasvirga olish xizmatini ham buyurtma qilishlari mumkin — 1 000 000 so‘m.

Parvozlar har yakshanba kunlari tashkil etiladi, ishtirok etish uchun oldindan ro‘yxatdan o‘tish talab etiladi. Murojaat uchun Instagram’dagi @skydive.uz sahifasi, Telegram kanali yoki markazning aloqa telefonlari ochiq.

Birinchi sakrashdan keyin nima sodir bo‘ladi?

Kimdir uchun yerga eson-omon qo‘nish bilan ushbu sarguzasht o‘z poyoniga yetadi. Inson unutilmas taassurotlar, yorqin tuyg‘ular hamda esdalik fotosuratlari va videolarni qo‘lga kiritadi.

Boshqalar uchun esa bu yangi bir davrning boshlanishi bo‘lishi mumkin.

Agar dastlabki sakrashdan so‘ng inson bu sohani davom ettirish istagini sezsa, unga O‘zbekiston Parashyut sporti federatsiyasiga a’zo bo‘lish imkoniyati beriladi. Shundan so‘ng professional darajadagi tayyorgarlik bosqichlari boshlanadi.

Bu bosqich dastlabki havaskorlik ta’limidan tubdan farq qiladi: sportchi parashyutni mustaqil taxlashni, murakkab sport sakrashlari elementlarini, parashyut tizimlarining taktik-texnik xususiyatlarini chuqur o‘rganadi hamda bosqichma-bosqich pefsional jihozlarga o‘tadi.

Hozirgi kunda O‘zbekistonda “ikkinchi o‘quv dasturi” deb nomlanuvchi tizim amal qilmoqda. U turli rusumdagi sakrashlar hamda tizimlarni bosqichma-bosqich o‘zlashtirishni nazarda tutib, taxminan 40 ta amaliy sakrashni talab etadi.

Shu bilan birga, Federatsiya yaqin kelajakda yanada zamonaviy va xalqaro tan olingan AFF o‘qitish uslubini joriy etishni rejalashtirmoqda. Ushbu tizimda dastlabki tayyorgarlik ikki instruktor hamrohligidagi 10 ta sakrashdan iborat bo‘lib, shundan so‘ng sportchi mustaqil ravishda erkin tushish parvozlariga o‘ta oladi.

Demak, birinchi sakrash shunchaki bir martalik ekstremal xobbi bo‘lib qolmasdan, katta sportga yo‘l ochishi ham mumkin.

Nega O‘zbekistonda parashyut sportini rivojlantirish zarur?

Ayni paytda aerodromga tashrif buyurayotganlarning asosiy qismini mahalliy aholi vakillari tashkil etmoqda.

“Biz aynan shu maqsadda ish boshladik — parashyutdan sakrashni yurtdoshlarimiz uchun yanada ommabop qilish, parashyut sporti madaniyatini aynan O‘zbekistonda qayta tiklash uchun. Chunki bu an’analar bir vaqtlar uzilib qolgan edi. Hozir biz uni noldan tiklayapmiz”, — deydi Borshchuk.

Shu bilan birga, markaz faoliyati sekin-asta shunchaki yangi boshlovchilar uchun xizmat ko‘rsatish doirasidan chiqib bormoqda. SKYDIVE CENTER O‘zbekiston Respublikasi Parashyut sporti federatsiyasi bilan hamkorlikda ushbu yo‘nalishni yangi bosqichga olib chiqmoqda, maydon esa nafaqat havaskorlar, balki xorijiy davlatlardan keladigan pefsional sportchilar uchun ham tajriba almashish maskaniga aylanmoqda.

Masalan, 27-avgust kuni markaz bazasida o‘tkazilgan amaliy sakrashlarda Janubiy Koreya terma jamoasi a’zolari ham ishtirok etishdi. Xorijiy sportchilar uchun bunday tashriflar yangi iqlim va sharoitlarda mashg‘ulot o‘tkazish imkonini bersa, O‘zbekiston uchun xalqaro sport aloqalarini mustahkamlash va mamlakatning aviatsiya imkoniyatlariga jahon hamjamiyati e’tiborini tortish uchun yaxshi imkoniyatdir.

Shunday qilib, samolyotdan oddiy bir sakrash ortida ancha keng ko‘lamli loyiha gavdalanmoqda. Kichik aviatsiya va parashyut sportining rivojlanishi kelajakda sport hamda aviatsiya turizmining ajralmas qismiga aylanishi shubhasiz: yurtimizga xorijiy sportchilar keladi, qo‘shma o‘quv-mashg‘ulot yig‘inlari o‘tkaziladi, mavjud infratuzilma esa nafaqat ichki, balki tashqi auditoriyaga ham sifatli xizmat ko‘rsata boshlaydi.

Shu sababli ham bu yerda bir vaqtning o‘zida bir nechta toifadagi odamlar uchun imkoniyatlar yaratilmoqda: bir bor sakrab ko‘rishni orzu qilganlar, faol dam olishning yangi turini izlayotganlar hamda birinchi tajribadan so‘ng parashyut sportini o‘z taqdiriga aylantirishga qaror qilganlar uchun.

Yangi boshlovchi uchun bularning barchasi juda oddiy bosqichdan boshlanadi: bir necha soatlik tayyorgarlik, yo‘riqnoma va samolyotning ochiq eshigi oldidagi bir lahzalik hayajon. Ammo ushbu birinchi sakrash ortida ancha teran hayotiy tajriba durdonalari yotishi mumkin — yangi sevimli mashg‘ulotdan tortib, pefsional sport cho‘qqilari va O‘zbekistonning xalqaro sport xaritasidagi yangi chorrahaga aylanishigacha.

Bu voqelikda qo‘rquvni orqaga chekinish sababi deb bilmaslik kerakdek. Ba’zan u shunchaki inson hayotida ilgari hech qachon bajarmagan buyuk bir ish arafasida turganidan darak beradi.

“Uzoq vaqtdan beri sakrashni niyat qilib, ammo qo‘rquv sabab buni ortga surib kelayotgan odamga nima degan bo‘lardingiz?” — deya so‘ngida Aleksey Borshchukka yuzlanamiz.

Javob esa qisqa bo‘ldi: “Samolyotga ketdik, hammasini o‘rgatamiz!”.

Avvalroq Afisha.uz Ochiq Avia va sayyohlik parvozlari haqida hikoya qilgan edi.