O‘zbek raqslarini harakatlarga qarab qanday ajratish mumkin: Zulfiya Uzoqova bilan intervyu

Xorazm, Buxoro va Farg‘ona raqslari plastikasi, ritmi va ijro uslubi bilan bir-biridan farq qiladi. "Toshkent Zebolari" ansamblining badiiy rahbari Zulfiya Uzoqova hududiy raqs maktablarining o‘ziga xos xususiyatlari, an’analarni asrab-avaylash va milliy xoreografiyani rivojlantirish haqida so‘zlab berdi.
O‘zbek milliy raqsi turli hududlarning madaniyati, urf-odatlari va musiqiy an’analari ta’sirida asrlar davomida shakllangan. Bugungi kunda u bir nechta mustaqil maktablarni birlashtiradi. Ularning har biri o‘ziga xos xarakteri, plastikasi va ijro uslubiga ega.
An’anaviy ravishda uchta asosiy maktab ajratib ko‘rsatiladi: Xorazm, Buxoro va Farg‘ona maktablari. Biroq mutaxassislar so‘nggi paytlarda o‘ziga xosligi va xalq marosimlari bilan chambarchas bog‘liqligi bilan ajralib turadigan Surxondaryo raqs merosiga ham tobora ko‘proq e’tibor qaratmoqda.
Raqsning kelib chiqishini harakatlar orqali qanday aniqlash mumkinligi, musiqa va liboslar qanday rol o‘ynashi hamda zamonaviy xoreograflar milliy an’analarni qanday saqlab kelayotgani haqida “Toshkent Zebolari” milliy raqs ansamblining badiiy rahbari va bosh baletmeysteri Zulfiya Qurbonaliyevna Uzoqova so‘zlab berdi.
O‘zbekistonda milliy raqsning qanday asosiy maktablari mavjud va ular bir-biridan nimasi bilan farq qiladi?
O‘zbek milliy raqsi haqida gapirganda, avvalo, uning naqadar serqirra ekanini tushunishimiz kerak. Butun mamlakat uchun birdek xos bo‘lgan yagona ijro uslubi mavjud emas. Har bir hududning o‘z temperamenti, plastikasi, musiqiy tili va o‘ziga xos harakat madaniyati bor.
An’anaviy ravishda biz uchta asosiy maktab — Xorazm, Buxoro va Farg‘ona maktablari haqida gapiramiz. Biroq bugungi kunda men Surxondaryo maktabiga ham e’tibor qaratishni muhim deb hisoblayman. Ilmiy tadqiqotlar, hududiy merosni o‘rganish va professional xoreografik ta’limning rivojlanishi tufayli u o‘zbek raqsi tasnifida tobora mustaqil o‘rin egallab bormoqda.
O‘zbekistonda Oliy xoreografiya maktabining tashkil etilishi nafaqat professional artistlarni tayyorlash, balki milliy merosimizni ilmiy jihatdan o‘rganish uchun ham yangi imkoniyatlar ochdi. Bugungi kunda raqs nafaqat sahna san’ati, balki tarixiy, etnografik va madaniy hodisa sifatida ham o‘rganilmoqda.
Xorazm maktabi — temperament, energiya, dadillik va harakatlarning o‘ziga xos mahorati bilan ajralib turadi. Buxoro maktabi — nafislik, olijanoblik, qo‘l panjalari va barmoqlarning nozik harakatlari hamda o‘ziga xos ifodalilik bilan ajralib turadi. Farg‘ona maktabi — lirizm, mayinlik, ravonlik va latofatga asoslanadi. Surxondaryo an’anasi esa o‘ziga xos xarakteri, xalq marosimlari, folklor, jo‘shqin erkaklar va ayollar harakatlari bilan chambarchas bog‘liqligi bilan ajralib turadi.
Eng qizig‘i shundaki, bu yo‘nalishlarning barchasi o‘zaro farqlarga qaramay, bir jihat bilan birlashadi — bu o‘zbek xalqining milliy xarakteri.
Mamlakatning turli hududlaridagi raqs an’analari tarixan qanday shakllangan?
Men doimo raqsni xalq hayotidan alohida holda ko‘rib bo‘lmasligini ta’kidlayman. U sahnada paydo bo‘lmagan. U bayramlarda, to‘ylarda, xalq sayillarida, marosimlar davomida va odamlarning kundalik hayotida vujudga kelgan.
Har bir hududning o‘z tarixi, turmush tarzi, musiqa asboblari va an’analari bo‘lgan. Bularning barchasi asta-sekin o‘ziga xos harakat uslubini shakllantirgan.
Materialda BWG Production / 7SABER tomonidan suratga olingan “O‘zbek raqsi afsonalari” filmidan lavhalar ishlatilgan.
Masalan, Buxoro — boy musiqiy, she’riy va ijrochilik an’analariga ega qadimiy madaniyat markazi. Bu yerda nafislik, qadr-qimmat va ichki vazminlik sezilib turadigan o‘ziga xos raqs madaniyati shakllangan.
Xorazm har doim o‘ziga xos temperamenti, xalq ijodiyotining yorqinligi va musiqiy betakrorligi bilan ajralib turgan. Bu jihatlar raqsda ham o‘z aksini topgan.
Farg‘ona vodiysida esa butunlay boshqacha estetika — yanada lirik, mayin va ayollar plastikasiga alohida e’tibor qaratilgan uslub shakllangan.
Surxondaryoga murojaat qiladigan bo‘lsak, xalq an’analari, marosimlari, folklori va janubiy hudud xarakteri sezilib turadigan harakatlarga boy mutlaqo o‘ziga xos olamni ko‘ramiz.
Shuning uchun men o‘zbek raqsi tarixini o‘rganish hali yakuniga yetmagan, deb hisoblayman. Biz hali ko‘p narsalarni tadqiq etishimiz, tiklashimiz va kelajak avlodlarga yetkazishimiz kerak.
Tomoshabin raqsning qaysi hududga tegishli ekanini qanday harakatlar, imo-ishoralar va ijro xususiyatlariga qarab aniqlashi mumkin?
Tajribali tomoshabin raqsning qaysi hududga tegishli ekanini tom ma’noda dastlabki soniyalardanoq his qilishi mumkin. Gap faqat libos yoki musiqada emas.
Men har doim qo‘llar, panjalar, barmoqlar, yelkalar, gavdaning holati, yurish tarzi va hatto artistning tomoshabinga qanday qarashiga ham e’tibor qarataman.
Masalan, Xorazm raqsini o‘ziga xos jo‘shqinligi, shiddatkorligi, yelka va qo‘llarning ifodali harakatlarisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi.
Buxoro raqsida esa qo‘llar harakati madaniyati, imo-ishoralarning nozikligi, gavdaning holati va qomatga alohida e’tibor qaratiladi. Unda, bir qarashda, sezilmasdek tuyulgan kichik harakatlar orqali juda ko‘p ma’no ifodalanadi.
Farg‘ona raqsida esa tomoshabinni, eng avvalo, harakatlarning ravonligi, mayinligi, yengilligi va musiqiyligi maftun etadi.
Ammo men hududiy mansublikni bitta alohida imo-ishora belgilamaydi, deb aytgan bo‘lardim. Bu o‘nlab, hatto yuzlab yillar davomida shakllangan yaxlit plastika tizimidir.
Xorazm, Buxoro va Farg‘ona raqs maktablari bir-biridan qanday farq qiladi? Mimikalar, qo‘l harakatlari va gavda holati qanday o‘rin tutadi?
Men uchun bu uchta maktabni uch xil xarakterga qiyoslash mumkin.
Xorazm — bu ochiq his-tuyg‘u, temperament va energiya. Buxoro — bu qadr-qimmat, nafislik va ichki madaniyat. Farg‘ona — bu noziklik, lirizm va o‘ziga xos ayollik latofati.
Bu yerda mimika juda muhim ahamiyatga ega. O‘zbek raqsi shunchaki chiroyli harakatlar to‘plamiga aylanib qolmasligi kerak. Artist tomoshabinga nima demoqchi ekanini tushunishi lozim.
Masalan, Buxoro raqsida ba’zan barmoqlarning arang seziladigan harakati yoki nigohning o‘zgarishi muayyan kayfiyatni yaratish uchun yetarli bo‘ladi. Xorazm raqsida his-tuyg‘ular yanada ochiq, yorqin va bevosita namoyon bo‘ladi. Farg‘ona raqsida esa ular ko‘pincha harakatlarning ravonligi, mayinligi va nozik ifodaliligi orqali ochib beriladi.
Menimcha, o‘zbek raqsida qo‘llar alohida bir tildir. Ular voqeani hikoya qilishi, quvonch, noziklik, salomlashish va hayratni ifodalashi mumkin. Gavda, bosh va nigoh esa yaxlit badiiy obraz yaratishga yordam beradi.
Aynan shuning uchun ham milliy raqsning harakatlar ketma-ketligini yodlab olish bilangina haqiqiy ijrochiga aylanib bo‘lmaydi. Uning xarakterini his qilish kerak.
Milliy raqs liboslari hududlarga qarab qanday farqlanadi?
Libos — bu shunchaki sahna uchun mo‘ljallangan chiroyli kiyim emas. Bu hudud tarixi va madaniyatining bir qismidir.
Materialda BWG Production / 7SABER tomonidan suratga olingan “O‘zbek raqsi afsonalari” filmidan lavhalar ishlatilgan.
Xorazm liboslarida ko‘pincha yorqin ranglar, o‘ziga xos bichimlar, bezaklar va bosh kiyimlar uchraydi. Ular raqsning jo‘shqinligi va ifodaliligini ta’kidlaydi.
Buxoro libosi an’anaviy ravishda matolarning boyligi, baxmal, zar tikuv, kashtachilik va taqinchoqlar bilan bog‘liq. Unda qadimiy shahar va saroy madaniyatining ta’siri seziladi.
Farg‘ona liboslari ko‘pincha atlas va adrasning go‘zalligi, matolarning yengilligi, nafis bichimlari va naqshlari bilan ajralib turadi.
Surxondaryoda esa mahalliy turmush tarzi, folklor va etnografik xususiyatlarni aks ettiruvchi an’anaviy kiyim elementlari alohida ahamiyatga ega.
Ammo bu yerda bir jihatni alohida ta’kidlamoqchiman: sahna libosi tarixiy va badiiy asosga ega bo‘lishi kerak. Turli hududlarga xos chiroyli milliy elementlarni shunchaki olib, ularni birlashtirib, an’anaviy libos deb atash mumkin emas.
Men uchun libos, musiqa va xoreografiyaning bir-biriga mos kelishi juda muhim.
Musiqa va ritm raqs xarakterini qay darajada belgilaydi?
Men musiqani milliy raqsning ruhi, deb aytgan bo‘lardim. Harakatlarni mukammal yodlab olish mumkin, ammo artist musiqani his qilmasa, raqs jonli bo‘lmaydi. Har bir hududning o‘ziga xos musiqiy xarakteri bor. Xorazmda bu o‘ziga xos ritm, temperament va energiya. Buxoroda — boy musiqiy madaniyat, ohang intonatsiyalarining nozikligi va ritmik ifodalilik. Farg‘onada esa — lirizm, ohangdorlik va ravonlik.
Buxoroning “Mavrigi” musiqiy-raqs an’anasi alohida o‘rin tutadi. Unda musiqa, qo‘shiq, ritm va harakat bir-biri bilan chambarchas uyg‘unlashgan.
Menimcha, xoreograf avval musiqiy materialni o‘rganishi va his qilishi, shundan keyingina raqs yaratishi kerak. Milliy xoreografiyani tasodifiy musiqaga moslashtirish mumkin emas. Aynan musiqa ko‘p jihatdan harakat xarakterini belgilab beradi.
Alohida ramziy ma’noga ega bo‘lgan raqs harakatlari yoki libos elementlari mavjudmi?
Albatta. Milliy raqs xalq urf-odatlari, go‘zallik, tabiat, oila va insoniy his-tuyg‘ular haqidagi tasavvurlar bilan chambarchas bog‘liq.
Raqs plastikasida gul, qush, uyg‘onayotgan tabiat, salomlashish va mehmondo‘stlik kabi obrazlar uchraydi.
Masalan, qo‘l panjalari va barmoqlarning harakatlari gulning ochilishini, qo‘l harakatlari esa qushning parvozini eslatishi mumkin.
Ammo men har bir harakatning qat’iy belgilangan ramziy ma’nosi bor, deb aytmagan bo‘lardim. Ba’zan bu badiiy metafora, ba’zan esa shakllangan ijrochilik an’anasining bir elementidir.
Xuddi shu holat liboslarga ham tegishli. Naqshlar, taqinchoqlar, bosh kiyimlar va matolarning o‘z tarixi bor.
Bizning vazifamiz — bu xususiyatlarni o‘rganish, ularning asl holatini saqlash va dastlabki manba bilan aloqani yo‘qotmaslik.
Bugungi kunda yoshlar orasida qaysi hudud raqslari ommalashgan?
Albatta, bugungi kunda yoshlarni, ayniqsa, tomoshabop, jo‘shqin va serharakat raqslar o‘ziga jalb qiladi. Shu sababli Xorazmning “Lazgi” raqsi katta qiziqish uyg‘otmoqda.
Foto: Madaniyat va san’atni rivojlantirish jamg‘armasi
Ammo men yosh avlodning qiziqishini faqat eng ommalashgan yo‘nalishlar bilan cheklash noto‘g‘ri, deb hisoblayman.
Biz yoshlarni Buxoro raqs merosi, Farg‘ona maktabi, Surxondaryo, Qashqadaryo va Qoraqalpog‘iston raqslari bilan ham tanishtirishimiz zarur.
Har bir yo‘nalishning o‘ziga xos go‘zalligi bor. Faqat ba’zan bu go‘zallikni his qilish uchun ular bilan yanada chuqurroq tanishish talab etiladi.
Men yosh artistlar nafaqat ommalashgan raqslarni ijro eta olishini, balki ularning qayerdan kelib chiqqanini, qanday tarixni o‘zida mujassam etganini va nima uchun ularni asrab-avaylash juda muhimligini ham tushunishlarini juda istayman.
Zamonaviy xoreograflar an’anaviy raqslarning o‘ziga xosligini saqlab qolgan holda ularni qanday moslashtirishmoqda?
Bugungi kunda milliy xoreografiya rivojlanmoqda va bu mutlaqo tabiiy jarayon. Biz doimo bir xil sahna yechimlari doirasida qolib ketolmaymiz. Yangi sahna asarlari, yangi musiqiy qayta ishlanmalar, zamonaviy yorug‘lik texnologiyalari va qiziqarli kompozitsion yechimlar paydo bo‘lmoqda.
Ammo bu yerda milliy san’atni rivojlantirish va uning o‘ziga xosligini yo‘qotish o‘rtasida juda nozik chegara bor. Menimcha, zamonaviy xoreograf ijodiy izlanish huquqiga ega, biroq u ishlayotgan an’anani yaxshi bilishi shart. Shunchaki bir nechta o‘ziga xos harakatlarni olib, ularga zamonaviy musiqa qo‘shib, buni milliy raqs deb atash mumkin emas.
Raqs maktabini, uning plastikasini, musiqiy tilini, xarakterini va ijro xususiyatlarini tushunish kerak.
Men uchun zamonaviy milliy raqs — bu tomoshabin yangi sahna asarini ko‘radi, ammo ilk soniyalardanoq uning qarshisida aynan o‘zbek san’ati turganini his qiladi.
Milliy raqslarni ijro etishda eng ko‘p qanday xatolarga yo‘l qo‘yiladi?
Eng katta xato — raqsni tashqi tomondan chiroyli ijro etish, ammo uning ichki mazmunini tushunmaslik. Ba’zan artistlar sahnaviy tomoshaboplikka haddan tashqari berilib ketib, hududiy raqs maktabining xarakterini unutib qo‘yadi.
Masalan, turli yo‘nalishlarga xos harakatlarni aralashtirib yuborishadi, qo‘l panjalari bilan noto‘g‘ri ishlashadi, gavdaning o‘ziga xos holatini yo‘qotishadi, musiqiy urg‘ularni his qilishmaydi.
Yana bir muammo — mimikaning haddan tashqari kuchaytirilishi. Milliy raqsda his-tuyg‘ular sun’iy emas, tabiiy bo‘lishi kerak.
Albatta, artist tarbiyasi ham juda muhim. Milliy raqs nafaqat jismoniy tayyorgarlikni, balki madaniyat, intizom, musiqiylik va ichki vazminlikni ham talab qiladi.
Men doimo o‘z artistlarimga shunday deyman: tomoshabin nafaqat qanday raqsga tushayotganingizni, balki o‘z xalqingiz madaniyatini qanchalik bilishingiz va hurmat qilishingizni ham ko‘rishi kerak.
O‘zbek raqslarini bir koʻrishdayoq farqlashni o‘rganmoqchi bo‘lgan kishiga qanday maslahat bergan bo‘lardingiz?
Men alohida chiqishlarni tomosha qilish bilan cheklanib qolmaslikni tavsiya qilgan bo‘lardim. Turli hududlarning raqslarini taqqoslash, musiqalarini tinglash, liboslarini o‘rganish va harakatlar xarakteriga e’tibor qaratish kerak.
Xorazmning “Lazgi”, Buxoroning “Mavrigi”, Farg‘onaning “Tanovar” raqslarini tomosha qiling. Ularning barchasi yagona milliy san’atimizning bir qismi bo‘lsa-da, bir-biridan naqadar farq qilishini ko‘rishga harakat qiling.
Yana bir maslahat: faqat oyoq harakatlari va umumiy kompozitsiyaga e’tibor qaratmang. Qo‘l panjalari, barmoqlar, yelkalar, gavda va nigohni ham kuzating.
O‘zbek raqsida tasodifiy detallar bo‘lmaydi. Ba’zan aynan kichik bir qo‘l harakati murakkab xoreografik elementdan ko‘ra raqs maktabi haqida ko‘proq ma’lumot beradi.
Dunyoda O‘zbekistonni aynan qaysi raqslar orqali tanib olishadi? Mamlakatning o‘ziga xos raqsi qaysi?
Bugungi kunda, shubhasiz, O‘zbekistonning dunyodagi eng taniqli ramzlaridan biri Xorazmning “Lazgi” raqsidir.
2019-yilda Xorazmning “Lazgi” raqsi YUNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosining Reprezentativ ro‘yxatiga kiritildi. Bu milliy san’atimizning xalqaro miqyosda e’tirof etilishi va katta yutug‘imizdir.
Materialda BWG Production / 7SABER tomonidan suratga olingan “O‘zbek raqsi afsonalari” filmidan lavhalar ishlatilgan.
Ammo men O‘zbekiston faqat bitta raqs bilan bog‘lanishi kerak, deb hisoblamayman.
Bizning boyligimiz aynan xilma-xilligimizdadir. Bizda o‘ziga xos Buxoro an’anasi, jumladan, “Mavrigi”, “Larzon”, “Nozanon”, “Ufar”, “Nozani” va xalqaro miqyosda yanada ko‘proq e’tiborga loyiq bo‘lgan boshqa asarlar mavjud.
Aynan shuning uchun bugungi kunda hududiy raqs maktablarini asrab-avaylash va ommalashtirish ustida ishlash muhimdir.
Menimcha, bizning asosiy vazifamiz dunyoga faqat bitta taniqli raqsni emas, balki har bir hudud o‘z ovoziga ega bo‘lgan yaxlit madaniyatni namoyish etishdir.
“Toshkent zebolari” ansambli milliy raqsni saqlash va rivojlantirishda qanday rol o‘ynaydi?
Ansamblimizda O‘zbekistonning turli hududlariga xos raqs an’analariga alohida e’tibor qaratiladi. Biz tomoshabinlar nafaqat mashhur yo‘nalishlar, balki mamlakatimiz madaniy merosining muhim qismi bo‘lgan, kamroq tarqalgan raqslar bilan ham tanishishini istaymiz.
Materialda BWG Production / 7SABER tomonidan suratga olingan “O‘zbek raqsi afsonalari” filmidan lavhalar ishlatilgan.
Buning uchun biz hududiy raqs maktablarining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganamiz, an’anaviy musiqa va xoreografiya bilan ishlaymiz, har bir yo‘nalishning xarakterini saqlagan holda yangi sahna asarlarini yaratamiz.
Menimcha, raqs jamoasining hissasi faqatgina konsertlar va gastrollar soni bilan belgilanmaydi. Eng muhimi, qanday an’analarni saqlab qolishga muvaffaq bo‘lingani, qancha yosh artist zarur bilimlarga ega bo‘lgani va milliy san’at tomoshabinlarga qanday taqdim etilayotganidir.
Bizning asosiy vazifamiz ham aynan shundan iborat. Biz uchun milliy raqs shunchaki kasb emas, balki asrab-avaylash va kelajak avlodlarga yetkazish muhim bo‘lgan madaniy merosdir.
“O‘zbekistonning turli hududlariga xos raqslarni shunchaki ijro etmaymiz — biz ularning o‘ziga xosligini saqlaymiz va kelajak avlodlarga yetkazamiz”, — deya xulosa qildi Zulfiya Uzoqova.
Madaniy merosni asrab-avaylash
O‘zbekiston milliy raqslari hududiy maktablarning o‘ziga xos xususiyatlarini saqlagan holda rivojlanishda davom etmoqda. Xorazm an’anasi jo‘shqinligi va ifodaliligi, Buxoro maktabi nafis plastikasi va imo-ishoralarning aniqligi, Farg‘ona maktabi esa harakatlarning ravonligi va lirizmi bilan mashhur. Har bir yo‘nalish o‘z hududining tarixi, urf-odatlari va madaniy o‘ziga xosligini aks ettiradi.
Ushbu an’analarni yangi avlodlarga yetkazish professional xoreograflar va raqs jamoalarining muhim vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Hududiy maktablarni o‘rganish, yosh ijrochilarni tayyorlash va yangi sahna asarlarini yaratish milliy san’atni asrab-avaylash hamda uni kengroq auditoriyaga tanishtirishga yordam beradi.
“Toshkent Zebolari” ansamblining faoliyati va Uzoqovlar oilasida professional tajribaning avloddan avlodga o‘tishi milliy xoreografiyaning o‘tmish an’analari bilan aloqani saqlagan holda qanday rivojlanishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Material Turizm qoʻmitasi koʻmagida tayyorlandi.















