Kadr ortidagi general: "Top Gun" va "Temir odam" ssenariysini aslida kim yozgan?
Tasavvur qilib koʻring, kinoteatrning yumshoq o‘rindig‘iga yastanib, katta ekranda tovush tezligini buzib o‘tayotgan qiruvchi samolyotlarning dahshatli ovozidan tanangizda adrenalin qaynayapti. Siz shunchaki navbatdagi qimmat Gollivud blokbasteridan zavq olyapman deb oʻylashingiz tabiiy. Lekin ehtimol, hozirgina oʻz xohishingiz bilan chipta sotib olib, dunyodagi eng mukammal ishlangan harbiy tashviqot roliklaridan birini tomosha qilayotgandirsiz?
Gollivud va AQSh Mudofaa vazirligi (Pentagon) oʻrtasidagi yashirin kelishuvlar uzoq tarixga ega. Har qanday yirik rejissyor oldida bitta katta muammo koʻndalang boʻladi: ishonchli kadrlar olish uchun haqiqiy harbiy texnikani qayerdan topish kerak? Kompyuter grafikasi (CGI) qanchalik oʻsmasin, haqiqiy tankning salobati yoki F-18 samolyotining ekrandagi vajohatini toʻlaqonligicha berolmasligi aniq. Pentagon esa bu muammoni bajonidil hal qilib berishga doim tayyor. Ular yuz millionlab dollarlik texnikalarni, kemalarni, hatto harbiy bazalarni ham studiyalarga tekinga taqdim etadi. Evaziga-chi? Evaziga harbiylar film ssenariysini qalam bilan tahrir qilishdek mutlaq huquqni qoʻlga kiritadi. Xoʻsh, kadr ortidagi bu “qizil ruchka” senzurasida qanday sirlar yashiringan boʻlishi mumkin?
Qizil ruchka: Matnlar qanday tozalanadi?
Pentagon tarkibida “Koʻngilochar sanoat bilan aloqalar boʻyicha maxsus boʻlim” (Entertainment Media Office) rasman faoliyat yuritib keladi. Ularning asosiy ishi — armiya ishtirok etadigan har bir kadrni mikroskop ostida tekshirishdan iborat. Shartnoma juda oddiy: studiyalar texnikadan bepul foydalanadi, buning badaliga esa ssenariydan armiyaga soya soluvchi har qanday detal qirqib tashlanadi.
Agar ssenariynavis xato qaror qabul qilgan general, aqldan ozgan askar yoki korrupsiyalashgan harbiy tizimni koʻrsatmoqchi boʻlsa, Pentagonning qizil ruchkasi darhol ishga tushib, matnni “silliqlab” tashlaydi. Rad etsangiz, barcha texnik yordam bekor qilinadi. Buni qoʻpol senzura emas, balki “gʻoyaviy maslahat” deb atashlari ehtimoldan xoli emas. Maqsad esa bitta: armiyani shunchaki nuqsonsiz emas, balki dunyo qutqaruvi uchun yagona va eng zarur kuch sifatida tasvirlash. Buni qaysidir kinolarda shu qadar usta-faranglik bilan bajarishadiki, oxir-oqibat ochiq siyosat goʻzal vizual san’atga aylanib ketadi.
“Top Gun” fenomeni
Buning eng klassik va muvaffaqiyatli misoli sifatida afsonaviy “Top Gun” franshizasini olishimiz mumkin. 1986-yilda ekranlarga yuz tutgan ilk film shunchaki mashhur boʻlmadi, balki AQSh harbiy-dengiz kuchlari uchun chinakam inqilobiy reklamaga aylanib ulgurdi. Film namoyishi paytida harbiylar bevosita kinoteatrlar yoʻlaklariga oʻzlarining xizmatga qabul qilish stollarini oʻrnatishgani va kinozaldan chiqqan ehtirosli yoshlar oqimi toʻgʻridan-toʻg'ri armiyaga yozilib ketgani tarixiy faktdir.
Oradan oʻttiz yildan oshiq vaqt oʻtib ishlangan “Top Gun: Maverick” ham xuddi shu muvaffaqiyat formulasini takrorladi. U yangi avlod tomoshabinlariga harbiy samolyot boshqarishni xuddi jozibador, qiziqarli va oʻta obroʻli video oʻyindek taqdim eta oldi.
“Temir odam” isyoni qanday bostirilgan?
Ehtimol, bunday strategiya faqatgina realistik harbiy dramalarga xosdir, degan oʻyga borishingiz mumkin. Unda superqahramonlar olamini yodga olaylik. Marvel kinosanoatining tamal toshini qoʻygan “Temir odam” (Iron Man) filmining ilk qoralamalarida Toni Stark harbiylarning xatti-harakatlaridan, qurol savdosidagi korrupsiyadan qattiq norozi boʻlgan isyonkor shaxs sifatida gavdalantirilishi koʻzda tutilgan.
Biroq, filmga haqiqiy F-22 qiruvchi samolyotlari va harbiylar yordami kerak boʻlgach, Pentagon aralashuvi bilan qahramonning niyatlari sezilarli darajada “yumshatilib”, tizimga qarshi boradigan Stark yakunda harbiylar bilan yelkama-yelka ishlaydigan mukammal vatanparvarga aylanib qoladi. Xuddi shunday holatni Maykl Beyning “Transformers” seriyalarida ham yaqqol kuzatishimiz mumkin: ulkan oʻzga sayyoralik robotlardan koʻra AQSh armiyasining qudrati, tezkorligi va insoniyatni qutqaruvchi qat’iyati doim birinchi planga olib chiqiladi. Natijada, tomoshabin ongsiz ravishda adolat va xavfsizlik kafolati faqat bitta muassasa qoʻlida ekanligiga chin dildan ishonib boradi.
“Urush teatrlari”
Mabodo yuqoridagi faktlar Sizga Gollivudning navbatdagi arzon fitna nazariyasi boʻlib tuyulayotgan boʻlsa, 2022-yilda ishlangan “Theaters of War” (“Urush teatrlari”) hujjatli filmi barcha shubhalaringizni chilparchin qilishi aniq. Media tadqiqotchilari tomonidan oʻnlab yillar davomida maxfiy arxivlardan tortib olingan hujjatlarga asoslangan bu asar bitta dahshatli haqiqatni fosh etadi: umumiy hisobda 2500 dan ortiq kino va teleloyihalar bevosita Pentagon hamda Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA) senzurasidan oʻtgan. Bu roʻyxatda nafaqat harbiy blokbasterlar, balki biz siyosatdan butunlay xoli deb oʻylagan beozor komediyalar va shoular ham borligi kishini beixtiyor sergak tortishga majbur qiladi.
Film afishasidagi vizual detallarga e’tibor qaratsak, yuzida hech qanday hissiyot yoʻq, qattiqqoʻl generalning qizil-koʻk rangli 3D-koʻzoynak taqib turganini koʻramiz. Bu shunchaki qiziqarli dizayn emas, balki u harbiylar bizning ongostimizga qanday qilib oʻzlarining maxsus “koʻzoynagi"ni kiydirayotganini va reallikni aynan ularning filtri orqali koʻrishga majbur qilayotganini anglatuvchi mukammal metaforadir. Biz ekranda mustaqil ijodkorlarning asarini koʻryapmiz deb oʻylagan paytimizda, aslida voqealarni Amerika Mudofaa vazirligi xohlagan rakursdan tomosha qilayotgan boʻlamiz.
Yakun: Popkornning haqiqiy narxi qancha?
“Oskar” mukofotini kino sanoatining bepul reklamasi deb bilsak, Gollivud ekshn blokbasterlari global harbiy siyosatning eng jozibali vizual yuziga aylanib ulgurgan. Biz shunchaki chipta pulini toʻlab, ikki soatlik vizual attraksiondan bahramand boʻlayotganimizni oʻylaymiz. Bunga zid oʻlaroq, ekrandagi har bir portlash, quyosh nurida yaltirab turgan harbiy nishon va qutqaruvchi komandirning mardonavor nutqi miyamizga ma’lum bir gʻoyani sekin-asta singdirib borayotgan boʻlishi ehtimoli juda katta.
Kino shunchaki harakatlanuvchi tasvirlar yigʻindisi emas, u insoniyat dunyoqarashini boshqaruvchi oʻta kuchli psixologik quroldir. Endigi savol esa bitta: keyingi safar harbiy blokbasterni tomosha qilayotganingizda, ssenariyni aslida kim yozganini va qaysi sahnalar ataylab tahrir qilinganini farqlay olasizmi? Siz bu chiroyli vizual illyuziyaning ichki qatlamlarini tahlil qilishga tayyormisiz?
